Америка Қўшма Штатлари Афғонистондан олиб чиқилган қўшинларини Марказий Осиё мамлакатларига, хусусан, Ўзбекистон ва Тожикистонга жойлаштириш имкониятларини кўриб чиқмоқда

0
200

Америка Қўшма Штатлари Афғонистондан олиб чиқилган қўшинларини Марказий Осиё мамлакатларига, хусусан, Ўзбекистон ва Тожикистонга жойлаштириш имкониятларини кўриб чиқмоқда. Бу ҳақда ўтган шанба куни The Wall Streat Journal манбаларига асосланиб хабар берди. Ушбу баёнотга жавобан, аллақачон Ўзбекистонда базаларни жойлаштириш Ўзбекистон Республикасининг бир нечта ички ҳужжатлари билан тақиқланганлиги ва Тожикистон КХШТ шартномалари Россия билан чамбарчас боғлиқлиги ва умуман НАТО билан кўп ҳамкорлик қилмаслиги кўрсатилган эди.

Иккала мамлакат ҳам энди Москва билан алоқаларга кўпроқ эътибор қаратмоқдалар, аммо Россия ўзининг «устувор шерик» ролини минтақа учун бошқа ташқи ўйинчилар билан баҳам кўради, дейишимиз мумкин – дея сўради Марказий Осиё бўйича мутахассислар.

Андрей Казантсев, Жаҳон иқтисодиёти ва халқаро алоқалар факультети профессори, Миллий тадқиқот университети Олий иқтисодиёт мактаби, МГИМО Халқаро алоқалар институтининг бош илмий ходими

– Россия Марказий Осиё давлатларининг НАТО ва Хитой билан ҳарбий ҳамкорлигига қандай муносабатда?

– Москва АҚШ билан қўшма машғулотлардан жуда норози. Сабаби аниқ, энди Россия ва Қўшма Штатлар ўртасида кўплаб йўналишларда қарама-қаршиликнинг яна бир даври мавжуд. Ва бундай воқеалар Россия раҳбариятини ташвишга солмоқда, чунки, авваламбор, бу Москванинг КХШТдаги расмий иттифоқчилари. Минтақадаги барча давлатлар АҚШ ва НАТО билан у ёки бу форматда ҳамкорлик қилади. Энг таниқли сайтлар – Тинчлик учун ҳамкорлик (ҳарбий ҳамкорлик дастури 1994 йилдан бери амал қилиб келмоқда) ва Eвроатлантик шериклик кенгаши (сайт 1997 йилда Шимолий Атлантика ҳамкорлик кенгашининг вориси сифатида яратилган).

Қозоғистонда индивидуал дастур мавжуд. Россия бунга аралашмади, чунки мамлакат НАТО билан, хусусан Россия-НАТО Кенгаши билан ўзаро ҳамкорликнинг янада ривожланган шаклларига эга. У ҳали ҳам ишлайди, аммо қолдиқ форматда. Дарҳақиқат, Марказий Осиё ва НАТО ўртасидаги ҳамкорликдан фарқли ўлароқ, муносабатлар энди музлатиб қўйилган. Қўшма Штатлар ва Марказий Осиё ўртасидаги ҳамкорлик ҳажмини оширишга туртки халқаро терроризм таҳдиди ҳисобланади. Бундан ташқари, расмий равишда минтақа давлатлари кўпвекторли ташқи сиёсатни олиб борадилар, улар барча етакчи жаҳон кучлари – Россия, АҚШ, Хитой, Европа Иттифоқи мамлакатлари, Ҳиндистон, Япония, Покистон ва бошқалар билан ҳамкорлик қиладилар. Шу билан бирга, Марказий Осиё элиталарининг фикрига кўра, агар Ҳиндистон ва Покистон бир-бири билан ярашмаса, шунингдек, Россия ва АҚШ, Хитой ва АҚШ, Хитой ва Япония ўртасидаги алоқалар бўлса, унда бу муаммолар Марказий Осиё мамлакатлари эмас, балки фақат шу давлатларнинг. Аммо бу ҳисоблаш нотўғри бўлиши мумкин.

Россия ва Хитойнинг Марказий Осиёдаги ҳарбий-сиёсий ҳамкорлик соҳасидаги рақобатига келсак, 90-йилларда ва 2000-йилларнинг бошларида маълум бир рақобатни инкор этмаслик керак. Энди вазият анча ўзгарди. Биринчи навбатда Eвроосиё иқтисодий иттифоқи ва «Камар ва йўл» конюгациясига оид битимлар имзолангандан сўнг, Москва Хитойнинг Марказий Осиёдаги таъсирини кучайтиришга хотиржамлик билан қарайди. Яқин вақтгача Москва ва Пекиннинг минтақадаги таъсир доираларини Москва хавфсизлик учун, Пекин эса иқтисодиёт учун жавобгар бўлган формула бўйича тақсимлаш жуда муҳим эди.

Энди кучлар мувозанати аста-секин ўзгариб бормоқда. Хусусан, 2016 йилда Хитой, Афғонистон, Тожикистон ва Покистон ўртасида ўзаро маслаҳатлашувлар формати яратилди. Эҳтимол, келажакда ушбу тузилма КХШТ билан рақобатлаша олади. 2016 йилгача ХХРнинг хавфсизлик соҳасида Марказий Осиё мамлакатлари билан шериклиги ШҲТ доирасида ривожланиб келди. Россия бунга хотиржам муносабатда бўлди, чунки у ҳам ушбу уюшманинг аъзоси. Хитой бошчилигидаги аксилтеррор иттифоқи тузилгандан сўнг, эҳтимол Пекиннинг бу йўналишдаги ишларининг босқичма-босқич кучайишини кутишимиз мумкин.

Москва бир неча сабабларга кўра юзага келиши мумкин бўлган ўзгаришлардан хавотир билдирмади. Биринчидан, Россия асосий эътиборни ғарбий йўналишга қаратди. Иккинчидан, айтганимдек, ЕАУ ва ОБОР ўртасида жуфтлик шартномаси мавжуд. Шу муносабат билан КХШТ доирасида минтақа давлатлари ва Россия ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантиришга эътибор қаратиш лозим. Назарий жиҳатдан Россия, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон иттифоқдош давлатлар, аммо шу билан бирга ташқи сиёсатдаги номувофиқлик лаҳзалари улар орасида қолмоқда.

Эслатиб ўтаман, Россия иштирок этган постсовет ҳудудидаги зиддиятларда КХШТнинг бошқа мамлакатлари унинг позициясини қўллаб-қувватламадилар. Абхазия ва Жанубий Осетия билан боғлиқ вазиятни олинг, уларнинг мустақиллиги Россия томонидан тан олинган, КХШТнинг бирон бир мамлакати ҳам бундай қилмаган. Иккинчи нуқта – Қрим билан боғлиқ вазият ва унинг Россия ҳудуди сифатида тан олиниши, буни КХШТнинг бирон бир мамлакати қилмаган. Яъни, Россиянинг КХШТдаги расмий иттифоқчилари, аслида мутлақо иттифоқсиз позицияни эгаллайдилар. Андрей Грозин, МДҲ Мамлакатлари институти Марказий Осиё ва Қозоғистон бўлими бошлиғи

– Россия Марказий Осиё мамлакатлари ва Хитой ўртасида ҳамкорликни йўлга қўйишга қандай муносабатда?

– Россия бизнинг хитойлик шерикларимиз Марказий Осиё мамлакатлари билан мудофаа бўйича шериклик истиқболларига қизиқиш билдираётганига эътибор қаратмоқда. Хитой-Афғонистон-Тожикистон-Покистон тўрт томонлама келишув формати 2016 йилда ташкил этилган, аммо унинг ишининг кўринадиган намойишлари ҳали мавжуд эмас. Кўриниб турибдики, у уйқу ҳолатида ва Пекин томонидан «захирада» ташаббускор бўлган. Ҳарбий-техникавий ҳамкорлик соҳасида ҳам музокаралар олиб борилмоқда, аммо уларнинг тезлигини хавотирсиз баҳоласак – ютуқларсиз.

Юқоридаги жараёнларнинг сустлигини бир неча сабаблари бор:

Биринчидан, КХШТ мамлакатлари ўзларининг ҳарбий импортлари билан ташкилотнинг иш принциплари асосида тузилган шартномалар билан чекланган. Одатда, агар Тожикистон ёки Қозоғистон Хитойда ишлаб чиқарилган ҳарбий техника ва қурол-яроғ ʼсотиб олиш билан овора бўлишни бошласа, у ҳолда улар Россия маҳсулотларини ички рус нархларида сотиб олишнинг пасайишига олиб келади. Ҳозирги кунда Марказий Осиёда хорижий қуролларни сотиб олишнинг флагмани бўлган ўша Қозоғистон Хитойдан баъзи истиқболли моделларни сотиб олади, масалан, Pterodastyle кўп мақсадли узоқ масофали учувчисиз самолёт. Аммо бу Россия учун жуда муҳим ҳажм эмас. Ёки КХШТга аъзо бўлмаган давлатлар томонидан амалга ошириладиган Хитойда ишлаб чиқарилган артиллерия қуроллари ва тактик ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини сотиб олиш, хусусан, Туркманистон ва Ўзбекистон.

Иккинчидан, Хитой, қоида тариқасида, камбағал олувчилар: Қирғизистон ва Тожикистондан ташқари, қимматбаҳо совғалар бермайди. Аммо ҳарбий-гуманитар ҳамкорликнинг ушбу йўналиши бўйича, қоида тариқасида, янги ҳарбий техника эмас, балки кийим-кечак, поябзал, мебель, офис жиҳозлари ўтади.

Бугунги кунда Хитой Марказий Осиё ҳаётида Россия билан таққосланадиган ҳарбий-сиёсий иштирокга эга эмас. Узоқ муддатли истиқболда ХХР минтақаси орқали мудофаа соҳасидаги ҳамкорлик ҳажмининг ўсиши тахмин қилинмоқда. Сабаби оддий: Пекин Марказий Осиё мамлакатларига катта маблағ киритди. Ушбу сармояни ҳимоя қилиш керак. Аввалроқ Пекин ушбу «шарафли миссияни» Россияга ишониб топширган эди. Энди вазият аста-секин ўзгариб бормоқда. ХХРнинг минтақага ҳарбий-сиёсий кириб бориши блокларни яратиш орқали эмас, балки ҳарбий дипломатия орқали эмас, балки ҳарбий-техникавий ҳамкорлик орқали ва ҳарбий тайёргарлик чоралари орқали ҳам ўтмаган. Юқоридаги сабабларни санаб ўтдим.

Энди Хитой вақти-вақти билан Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон билан қўшма машғулотлар ўтказмоқда. Аммо ҳозирча бу бизнинг Тожикистонда апрел ойида кузатган нарсалар билан таққосланмайди (2021 йилда Россия Федерацияси билан машғулотлар).

Maнбa: 

Матнда хатоликни кўрсангиз, уни белгилаб Ctrl+Enter ни босинг.

Фикр матни

Илтимос, изоҳингизни киритинг!
Илтимос, исмингизни бу ерга киритинг